Column: kijken, kijken, niet kopen

Deze column is geschreven door Marjolein Knuit. Marjolein is afgestudeerd op het onderwerp mediawijsheid en werkzaam als Multi-mediaredacteur voor de SchoolTV-beeldbank. Op haar persoonlijke website publiceert ze haar eigen teksten.

Als ik vroeger een spreekbeurt moest houden of een werkstuk moest maken, was stap 1 altijd de tocht naar de plaatselijke bibliotheek, om uit grijze archiefbakken met boekjes informatie over mijn onderwerp te zoeken, de Waddenzee of de pepermuntplant of zoiets. Dat is ongeveer 15 jaar geleden. Tegenwoordig beginnen de meeste leerlingen bij Google, waarna ze bijvoorbeeld terecht komen bij Wikipedia of de SchoolTV-beeldbank. Leerlingen weten vervolgens heel goed hoe ze die informatie in hun wordbestand of powerpointpresentatie kunnen kopiëren, maar de achtergrond ervan kennen ze meestal niet.

Dat merk ik dagelijks in mijn werk voor de SchoolTV-beeldbank, de site van SchoolTV met meer dan 2300 educatieve clips voor het onderwijs. Dan heeft een leerling bijvoorbeeld een interessant clipje gevonden over koningin Beatrix, insecten of aardbevingen die tijdens de spreekbeurt moet worden vertoond in de klas. Of wij dat filmpje even naar hem op kunnen sturen, het liefst in wmv-formaat. Want in de klas hangt wel een digitaal schoolbord, maar is geen internetverbinding. En dan doet de SchoolTV-beeldbank het natuurlijk niet.

Het liefst zou ik zo’n leerling uitleggen dat er in dat ene clipje van 3 minuten over koningin Beatrix beelden van wel 4 rechthebbenden zijn gebruikt, waarvoor veel geld is betaald, en dan alleen maar om de clip 5 jaar te mogen vertonen, en dan alleen maar op onze site. Maar dat zegt zo’n kind natuurlijk weinig, zo’n verhaal over auteursrecht, dus antwoord ik meestal dat onze clips alleen via de website te bekijken zijn en helaas niet te downloaden of te bestellen zijn.

De praktijk bevestigt wat al meerdere malen uit onderzoek is gebleken: onder kinderen heerst niet alleen de stellige overtuiging dat alles wat op internet staat waar is, maar ook gratis. Msn’en, hyven en een online spelletje spelen kost toch ook niets? Waarom zou je dan wel gaan betalen om een krantenartikel te lezen of een afbeelding te downloaden?

Natuurlijk maakt het in groep 7 nog niet zo veel uit of de plaatjes van koningin Beatrix in het werkstuk over Nederland van het ANP of de RVD zijn; het werkstuk wordt verder niet verspreid en de leerling heeft er verder geen slechte bedoelingen mee. Maar zodra hij zo’n plaatje op zijn eigen website plaatst, maakt hij eigenlijk inbreuk op het auteursrecht van de maker. En daarvoor kun je een flinke geldboete en zelfs gevangenisstraf krijgen.

Nu is het zo dat door internet het auteursrecht een steeds grijzer gebied aan het woorden is: niet alle bronnen hebben een duidelijke afzender en filmpjes, informatie en afbeeldingen worden vaak door meerdere auteurs bewerkt, gedownload en weer bewerkt. Van wie is het auteursrecht dan? Gelukkig komt er steeds meer beeld- en audiomateriaal beschikbaar waarbij door middel van een Creative Commons-licentie is aangegeven onder welke voorwaarden je het materiaal mag gebruiken: met bronvermelding maar zonder commercieel te gebruiken bijvoorbeeld.

Desondanks worden er naar hartenlust filmpjes gedownload van YouTube om te gebruiken in digilessen en presentaties op school. Gelukkig is de SchoolTV-beeldbank goed beveiligd tegen de programma’s waarmee streaming video te downloaden is, anders konden wij waarschijnlijk een hoop leerlingen en leerkrachten  aanklagen wegens schending van het auteursrecht. Maar het auteursrecht is natuurlijk niet bedoeld om de gebruikers van de informatie te pesten, maar om de maker ervan te beschermen.

Het is belangrijk om het onderwijs te informeren over de mogelijkheden en beperkingen van het auteursrecht. Voor het onderwijs zijn namelijk aparte afspraken gemaakt door het initiatief ‘Auteursrecht en onderwijs’. Er mag best veel, maar wel onder bepaalde voorwaarden. Als een leerling al in groep 7 leert dat hij die ANP-foto van de koningin eigenlijk niet zomaar mag gebruiken in zijn presentatie of die tekst van Wikipedia niet rechtstreeks in zijn werkstuk mag plakken, zal hij die fout in zijn studie hopelijk niet nog een keer maken. En kan hij ook niet aangeklaagd worden voor schending van het auteursrecht of plagiaat.

Lees ook de aanvullende tips van Tessa van Zadelhoff over auteursrecht in het onderwijs.